Zejtinlik, vojničko groblje u Solunu

Za posetioce sa Balkana, posebno iz Srbije, putovanje u Solun nije potpuno bez posete vojničkom groblju Zejtinlik.

To je mesto gde tišina govori glasnije od oružja. Na ovom savezničkom vojničkom groblju, nalaze se grobovi oko 20.000 vojnika koji su poginuli u bici na Solunskom frontu tokom Prvog svetskog rata.

Groblje sam posetila dva puta: prvi put u aprilu 2014. godine, a drugi put 31. decembra 2025. godine. Oba puta je bilo oblačno i vetrovito.
I činilo se da vetar, duvajući među čempresima koji okružuju grobove, šapuće njihove reči: „Ne zaboravite na nas…“

 

 

📌 Informacije za posetioce vojničkog groblja Zejtinlik

📍Lokacija: avenija Mikis Theodorakis Avenue, 136 (ranije poznata kao ulica Langada), oko 1.5 km od centra Soluna.
Do njega se lako stiže taksijem ili peške. Iz centra možete doći autobusom, a vožnja traje oko 20 minuta; linija 27 iz ulice Egnatia, linija 29 sa Aristotelovog trga ili linije 38/56 sa železničke stanice/Vardari trg.

🕛Radno vreme: svaki dan, od 9 do 17h (radno vreme može malo da varira tokom zime ili državnih praznika).
Ulaz je besplatan.

 

🪦 Istorija vojničkog groblja Zejtinlik 

Kompleks groblja se nalazi na mestu gde se tokom rata nalazila glavna bolnica srpske vojske.

Inače, ime potiče od turske reči zejtin, što znači maslina. Tokom turske vladavine, na ovom mestu je postojala pijaca za prodaju maslinovog ulja (zejtina).

Nakon završetka Prvog svetskog rata, saveznici su odlučili da sahrane sve mrtve vojnike na zajedničkom groblju. Ovo područje je izabrano jer je bilo nenaseljeno i van gradskih zidina. U međuvremenu, Solun je izrastao u veliki grad, a danas se groblje nalazi blizu njegovog centra.

Sporazum o osnivanju groblju potpisali su 20. novembra 1920. godine grčki generalni guverner Soluna, Anastasios Adosides, i saveznici: vojvoda Živojin Mišić (Srbija), general Žan Noel Buše (Francuska), feldmaršal Džordž Fransis Miln (Ujedinjeno Kraljevstvo) i pukovnik Kurđo Đamberini (Italija).

Grčka vlada je kupila zemlju i ustupila je za izgradnju groblja. Sav materijal za izgradnju srpskog groblja, donet je iz Srbije, bez plaćanja carina i poreza. Oko njega su zasađene sadnice čempresa donete sa Hilandara.

Projekat je započet 1926. godine po projektu arhitekte Aleksandra Vasića, a kasnije ga je razradio ruski arhitekta, Nikolaj Krasnov. Završni radovi su počeli 1933. godine pod vođstvom arhitekte Budimira Hristodula, jednog od 1.300 kaplara, i trajali su do kraja 1936. godine. Iste godine, 11. novembra, na Dan primirja u Prvom svetskom ratu, mauzolej, kapela i kripta su zvanično osveštani.

 

🪦 Srpsko vojničko groblje 

Kad prođete kroz prednju gvozdenu kapiju, gradska gužva i buka ostaju napolju, i čini vam se da je vreme stalo. Sve je tako tiho, i jedino što se vidi su brojni redovi mermernih krstova i visoki čempresi…
Na groblju Zejtinlik, sahranjeno je više od 20.000 savezničkih vojnika koji su poginuli između 1915. i 1918. godine.

Pored srpskih vojnika, ovde počivaju i francuski, italijanski, ruski i britanski vojnici, podeljeni u pet sektora, u zavisnosti od nacionalnosti.

 

Porodica Mihailović, čuvari srpskog groblja 

Prvi čuvar Srpskog groblja bio je Savo Mihailović, srpski dobrovoljac iz Grblja kod Boke Kotorske. Od 1926. godine, vodio je grupu koja je posetila preko 250 groblja kako bi pronašla grobove vojnika. Sakupljali su posmrtne ostatke vojnika i premeštali ih na novo groblje Zejtinlik. Savo je umro 1928. godine i sahranjen je na ovom groblju.

Njegov sin Đuro Mihailović, nastavio je očev rad. Spasio je groblje i njegove relikvije od nacističke pljačke tokom Drugog svetskog rata. I Đuro je sahranjen pored svog oca na groblju Zejtinlik 1961. godine. Tada je dužnost čuvara groblja pala na Đorđa, poslednjeg muškog potomka porodice Mihailović.

Đorđe Mihailović

Eh, svi su znali i poštovali čika Đorđa, kako su ga obično zvali…

Rođen je u Solunu 1. maja 1928. godine i ceo život je proveo na groblju Zejtinlik, brinući se o srpskim grobovima. Godinama je dočekivao sve koji su posećivali ovo mesto, turiste, predsednike, potomke vojnika, političare i đake.

Čika Đorđe je uvek bio obučen u vojničku uniformu, sa šajkačom na glavi i osmehom na licu. Znao je mesto svakog groba, mnoga imena napamet, koja porodica dolazi iz kog kraja, kao i mnogo toga o srpskoj istoriji. Obično je govorio: „Obećao sam ocu da ih neću ostaviti same.“ Drhtavim glasom je pričao priče o vojnicima, kako heroji koji se nisu vratili svojim kućama i voljenima, ne bi bili zaboravljeni.

 

Po srpskom običaju, nudio je čašicu rakije za pokoj duša srpskih ratnika. Imale smo veliku čast i priliku da upoznamo ovog izuzetnog čoveka u aprilu 2014. godine. Ova fotografija je lepa uspomena na čika Đorđa.

 

Đorđe je preminuo 2. jula 2023. godine u 96. godini života. Iako su nova sahranjivanja zabranjena, dozvoljeno je da Đorđe bude sahranjen pored svog oca, dede i srpskih vojnika.

Republika Srbija ga je odlikovala Ordenom srpske zastave drugog stepena i Ordenom Svetog Save prvog stepena. O njemu je 2013. godine snimljen dokumentarni film „Poslednji čuvar“, dok je spomen-bista posvećena Đorđu postavljena ispred kuće 2024. godine.

 

Danas posetioce dočekuju kustosi Krstimir Tzopas i Olga Tasić.

 

 Srpski mauzolej-kosturnica 

Srpsko vojničko groblje Zejtinlik zauzima najveći deo na kojem se nalaze grobovi 7.440 vojnika iz Prvog svetskog rata i 129 vojnika iz Drugog svetskog rata.

Njegovo glavno obeležje je impresivni mauzolej-kosturnica, koji je projektovao arhitekta Aleksandar Vasić, a izgrađen je između 1933. i 1936. godine.

 

Na prednjoj strani mauzoleja nalazi se mozaik Svetog Arhanđela Mihaila.
Čuveni stihovi Vojislava Ilića Mlađeg, uklesani su na zidu kapele:

„Nepoznati stranče, kada slučajno mineš
Pored ovog svetog zajedničkog groba
Znaj, ovde su našli večno utočište
Najveći heroji današnjeg doba.“

 

Ulaz u kapelu nalazi se na drugoj strani mauzoleja.

 

Imena svih srpskih vojnih jedinica koje su učestvovale u bici na Solunskom frontu, uklesana su na svodu i zidovima kapele. Mozaik u kapeli, sa motivima srednjovekovnih srpskih fresaka, izradila je grčka umetnica Voila.

U sredini kapele se nalazi luster izliven od topovskih čaura sa čuvenog Kajmakčalana, napravljen u obliku srpske krune. Inače, „kruna“, koja je teška oko 200 kg, postavljena je obrnuto u znak žalosti za stradanjem srpskih vojnika tokom Prvog svetskog rata.

 

 Srpska kosturnica i grobovi

 

Kripta se nalazi ispod platoa sa kapelom. Oko stepenica koje vode do centralne prostorije možete videti razne predmete, uključujući fotografije, medalje, kape, male statue i zastave.

 

Iz centralne prostorije kripte, račvaju se uski bočni hodnici. Zidovi su prekriveni belim mermernim pločama sa imenima srpskih vojnika koji su tamo sahranjeni. Zapravo, tu su položene kosti 5.580 srpskih vojnika.

 

Oko mauzoleja nalazi se 10 parcela gde je sahranjeno još 1.440 srpskih vojnika.

Teško je rečima opisati osećaj koji smo doživeli hodajući među grobovima. Sitni kamenčići su krckali pod našim nogama, iako smo hodali polako i s poštovanjem, jer to nije samo groblje. To je nešto mnogo više; to je sveto mesto koje čuva sećanje na ljudsku borbu, bol i žrtvu.

 

Grlo se steže, a suze se pojavljuju u očima.
U duši je nečujni krik za svakim pročitanim imenom na belim krstovima.
Vojnici, kapetani, kaplari, očevi i sinovi, braća i komšije, poznati i nepoznati… Svi su tu, zajedno, zauvek.

A koliko je neostvarenih snova i želja prekinuto zbog rata, borbe za vlast i moć? Oni su samo branili svoju domovinu…

 

 

Takođe, postoje i dve zajedničke grobnice. U jednoj je sahranjeno 78 nepoznatih srpskih vojnika sa Solunskog fronta, a u drugoj 217 nepoznatih srpskih vojnika, prebačenih iz Carigrada.

 

Savezničko groblje

Kao što sam već pomenula, vojnici su sahranjeni u pet sektora, u zavisnosti od njihove nacionalnosti.

 

◊ Ruski sektor

Ruski sektor se nalazi u okviru Srpskog groblja, gde je sahranjeno 496 ruskih vojnika i oficira. Godine 2000, spomenik od crnog granita, koji je napravio vajar Đorđe Kikotis, postavljen je na groblju u čast ruskih vojnika.

♦ Francuski sektor

Francuski sektor sadrži najveći broj grobova. Zapravo, ima ih 8.310, od kojih je 8.102 pojedinačnih grobova, dok se ostaci 208 vojnika nalaze u kosturnicama. Iz Francuske je bilo 6.347 vojnika, 1.222 iz Senegala, 398 sa Madagaskara i Indokine i 343 iz Severne Afrike. Crvena kapelica se takođe nalazi pored grobova, a u njenoj blizini je beli spomenik podignut u čast grčkih vojnika.

 

Godine 2014, uz finansiranje Ministarstva odbrane Francuske, stara rezidencija grobljanske stražarnice je pretvorena u Muzej Francuskog vojnog groblja, gde su izloženi istorijski artefakti, fotografije, mape i dokumenti.

 

◊ Britansko groblje Komonvelta

Britansko groblje Komonvelta na Zejtinliku sadrži grobove sa nadgrobnim pločama za 1.648 vojnika Komonvelta i 45 bugarskih vojnika. Zanimljivo je da je na groblju Zejtinlik sahranjena samo jedna žena. To je Katarina Meri Harlej (1855–1917), medicinska sestra Britanskog Crvenog krsta koja je predvodila grupu medicinskih sestara koje su pomagale srpskom narodu.
Katarina je poginula tokom bombardovanja Bitolja, 17. marta 1917. godine, i samo njen grob ima krst na Britanskom groblju. Spomenik Katarini podigla je Srpska vojska u znak zahvalnosti za njenu pomoć i rad, sa uklesanim rečima:

Plemenitoj Engleskinji, velikoj dobrotvorki srpskoga naroda, gospođi Harlej

„Velika ženo,
Na tvome grobu umesto cveća,
srpska zahvalnost večno će cvati.
Za tvoja dela i tvoje ime,
pokoljenja će daleka znati “.

♦ Italijanski sektor

Italijanski sektor se nalazi na levoj strani od Srpskog groblja. Sadrži tela 3.000 italijanskih vojnika koji su poginuli na Albanskom frontu u Prvom svetskom ratu.

 

Tradicija na vojničkom groblju Zejtinlik 

Svake godine, 11. novembra, veterani Prvog svetskog rata dolaze na groblje Zejtinlik da polože cveće u znak sećanja na poginule vojnike. Danas ovu tradiciju nastavljaju predstavnici savezničkih zemalja.

Redovi belih krstova, uniformisani i disciplinovani čak i u smrti, podsećaju na žrtvu i bratstvo.

I zato, ako ste u poseti Solunu, odvojite malo vremena da posetite groblje Zejtinlik.
Kao što je Đorđe Mihailović jednom rekao posetiocima: „Sve dok neko dolazi, oni nisu zaboravljeni“.