Vizantijske crkve i spomenici u Solunu

Solun (Tesaloniki), drugi po veličini grad u Grčkoj, predstavlja spoj vizantijskog blaga i urbanog života. Poznat je po svojim izvanrednim vizantijskim crkvama i spomenicima koji odražavaju njegovu slavnu prošlost i kulturu.

Petnaest spomenika je priznato po svojoj jedinstvenoj arhitekturi, duhovnom značaju i fascinantnim pričama. Upisani su na Uneskovoj listi svetske baštine 1988. godine, pod zajedničkim nazivom „Paleohrišćanski i vizantijski spomenici u Solunu“.

I zato, krenimo na duhovno putovanje kroz istoriju Soluna…

 

 

⛪ Vizantijske crkve i spomenici

Solun je bio drugi grad Vizantijskog carstva, posle Carigrada, kao i glavni trgovački i vojni centar na Via Egnatiji, rimskom putu iz 2. veka pre nove ere, koji je povezivao jadransku obalu sa Vizantijom.

Takođe, Solun je bio važan centar hrišćanstva na Balkanu. Na listi Uneskove svetske baštine, nalazi se sledećih 15 lokaliteta: vizantijske crkve i manastiri, gradske zidine, Rotonda i vizantijsko kupatilo.

1. Gradske zidine (4/5. vek).
2. Rotunda Svetog Đorđa (4. vek).
3. Crkva Acheiropoietos (5. vek).
4. Crkva Svetog Dimitrija (7. vek).
5. Manastir Latomou (6. vek).
6. Crkva Svete Sofije (8th century).
7. Crkva Panagia Halkeon (11th century).
8. Crkva Svetog Pantelejmona (14. vek).
9. Crkva Svetih Apostola (14. vek).
10. Crkva Svetog Nikole Orfanosa (14. vek).
11. Crkva Svete Katarine (13. vek).
12. Crkva Preobraženja Spasitelja (14. vek).
13. Manastir Vlatadon (14. vek).
14. Crkva proroka Ilije (14. vek).
15. Vizantijsko kupatilo (14.vek).

 

 

Gradske zidine Soluna

Grad je osnovao i sagradio zidine makedonski kralj Kasandar, u 3. veku pre nove ere. Početkom 4. veka nove ere, zidine su ojačali rimski carevi Galerije i Konstantin Veliki. Od tog perioda, zidovi utvrđenja su više puta prošireni i menjani.

Inače, ostatke zidina koje danas možemo da vidimo, potiču iz ranog vizantijskog perioda (oko 390. godine nove ere), sagrađene na ranijim rimskim zidinama, i iz perioda vladavine Turaka.

 

Nekada su zidine imale oblik trapeza i prostirale su se u dužini od 8 km. Istočni i zapadni zidovi spuštali su se sa brda prema moru. Jedan zid je okruživao Akropolj, a četvrti je bio priobalni zid. Zidovi su bili visoki približno 10-12 metara i debljine 5 metara, a sagrađeni su od rimske kombinovane konstrukcije tesanog kamena i opeke.

Severni deo zidina penje se do padina gradskog Akropolja, gde se nalazila citadela, Heptapyrgion.

 

Veći deo priobalnih zidina srušili su Turci u drugoj polovini 19. veka, kako bi modernizovali i proširili grad. Inače, danas se može videti oko 4 km zidina, koji su sastavni deo modernog gradskog života. Najbolje očuvani zidovi nalaze se u Ano Poliju, ili Gornjem gradu, okruženi uskim uličicama sa malim šarenim kućama, kafićima i tradicionalnim tavernama.

SAVET: Do tvrđave možete stići autobosom broj 23 iz centra. Prošetajte duž zidina i kroz naselje Ano Poli i vratite se do centra i mora. Ili, možete prošetati od centra do brda, što je savršen način da otkrijete stari deo grada, koji je zadržao svoj tradicionalni šarm.

 

🏰 Tvrđava Heptapyrgion (Eptapyrgio) 

Heptapyrgion je sagrađen u severoistočnom delu gradskog Akropolja tokom vladavine rimskog cara Teodosija I (379–395). Pet severnih kula sa zidinama verovatno potiču iz ovog perioda, dok su južne kule i unutrašnje utvrđenje verovatno sagrađeni u 12. veku. Tvrđava je takođe obnovljena tokom vladavine Paleologa (između 1261. i 1453. godine).

 

Turci, predvođeni sultanom Muratom, sinom sultana Mehmeda, osvojili su grad 1430. godine. Nazvali su tvrđavu Jedi Kule, slično utvrđenju u tadašnjem Carigradu. Iako njeno ime (na grčkom i turskom) znači Sedam kula, ona zapravo ima deset kula; dve su trougaone, a osam su kvadratnog oblika.

Iz citadele u Heptapyrgion ulazilo se kroz glavnu i najveću kulu. Iznad ulaza nalazi se reljef urezan po naredbi Kavus-bega, prvog turskog upravitelja Soluna, 1431. godine, nakon osvajanja grada.

 

Zatvor u tvrđavi Heptapyrgion 

U periodu od 1890. do 1989. godine, Heptapyrgion je korišćen kao zatvor.

Sve prethodne zgrade u unutrašnjosti tvrđave su uništene kako bi se napravio novi prostor za odeljenja za zatvorenike. Politički zatvorenici su držani i mučeni tokom različitih režima, uključujući Metaksasovu diktaturu, nacističku okupaciju i vojnu huntu. Zbog toga se Jedi Kule često pominje u grčkoj rebetiko poeziji kao simbol patnje.

 

Zatvor je imao administrativnu kancelariju, muški i ženski zatvor, ćelije za izolaciju, centralnu osmatračnicu koja se nalazila u centru i kapelu. Nakon što je zatvor zatvoren i premešten van grada, Ministarstvo kulture i turizma je 1990. godine započelo renoviranje tvrđave. Arheološka iskopavanja su počela 1970-tih i nastavljaju se i u današnje vreme.

U okviru tvrđave, danas se nalazi i izložbeni prostor koji prikazuje istoriju tvrđave i zatvora.

 

Kula Trigonion 

Tokom svoje vladavine, Turci su proširili tvrđavu i dodali masivnu kulu blizu glavne kapije, poznatu kao kulu Trigonion, ili Trougaonu kulu zbog svog oblika. Na ovom mestu se severni zid spaja sa istočnim zidom. Kula je služila kao sedište komandanta garnizona do kraja 19. veka.

 

Ne propustite da se popnete na vrh kule i uživate u panoramskom pogledu na grad i Termajski zaliv.

 

Radno vreme kule Trigoniou: svakog dana, osim utorka i državnih praznika: od 8:30h do 20h.
Cena ulaznice za odrasle košta 6 evra, a cena snižene karte 3 evra.

 

Stare kapije grada

Nekada je grad imao četiri glavna ulaza: po dve kapije na istočnom i na zapadnom zidu, postavljene na krajevima dve paralelne glavne ulice.

Zlatna kapija (danas moderna ulica Egnatia) i Letajska kapija (današnja ulica Agio Dimitriou) su bile zapadne kapije. Na istočnom zidu, nalazile su se Kasandrejska kapija (kasnije kapija Kalamaria), Asomatojska kapija i Rimska kapija.

Manje kapije na severnom zidu grada služile su za vojne potrebe, dok je Lančana kula (tokom turskog perioda) zamenila vizantijsku kulu Trigonion. Bela kula na obali zamenila je staru vizantijsku kulu, koja se nalazila na spoju priobalnog zida i istočnog kopnenog zida.

 

⛪ Rotonda (Rotunda)

📍 Adresa: Platia Agiou Georgiou Rotonta 5.

 

Rotonda je sagrađena oko 306. godine nove ere. Neki misle da je napravljena kao mauzolej cara Galerija, dok drugi misle da je korišćena kao svetilište kabeirskih božanstava ili boga Zevsa. Međutim, Galerije je sahranjen 311. godine nove ere u svom mauzoleju u Gamzigrad-Romulijani, današnjem Zaječaru u Srbiji.

 

Rotonda je dobila ime po svojoj masivnoj okrugloj strukturi, koja je slična rimskom „Panteonu“. Visoka je skoro 30 metara i prečnika 24,5 metara. Cilindrični zid je podeljen na osam pravougaonih niša.

 

Kasnije, car Teodosije I je pretvara u hrišćansku baziliku krajem 4. veka. Možemo samo zamisliti koliko je divno izgledala njena unutrašnjost. Kupola i cilindrični svodovi bili su prekriveni raznobojnim mozaicima, koji se ubrajaju među najstarija hrišćanska umetnička dela. Danas možemo videti delove ovih mozaika, koji su slični onima u bazilici San Vitale u Raveni.

 

Tokom vladavine Turaka, 1590-91. godine, Rotonda je pretvorena u džamiju. Dodat je minaret visok skoro 36 metara, dok je većina fresaka uništena.

Nakon oslobođenja 1912. godine, Rotonda je pretvorena u pravoslavnu crkvu posvećenu Svetom Đorđu. Ime je dobila po maloj crkvi Svetog Đorđa, koja se nalazi preko puta zapadne kapije Rotonde. Iznad ulaznih vrata nalazi se i mala ikona Svetog Đorđa.

 

Danas je Rotonda obnovljena i koristi se kao muzej i za održavanje izložbi.
Radno vreme: svakim danom od 8:30h do 15:30h, zatvorena je utorkom i tokom državnih praznika.
Cena ulaznice je 10 evra za odrasle, a povlašćena ulaznica košta 5 evra.

 

⛪ Crkva Ahiropiitos (Acheiropoietos) 

📍 Adresa: Agias Sofias Street, prekoputa trga Makedonomachon.

Crkva Ahiropiitos je jedna od najstarijih vizantijskih crkava, sagrađena u 5. veku na mestu nekadašnjih rimskih javnih kupatila. Obnovljena je u 7. veku, kao i tokom 14. i 15. veka. U vizantijskom periodu, bila je poznata kao Panagija Teotokos i posvećena Bogorodici.

Ime crkve je povezano sa ahiropoiitosom (hrišćanskim ikonama koje nisu stvorene ljudskim rukama), čudotvornom ikonom Panagije Odigitrije koja se tamo nalazila. Crkva je poznata po svojoj originalnoj dekoraciji mozaika, jonskim kapitelima iz 5. veka, zelenim mermernim stubovima, freskama i tri sloja podnih mozaika iz nekadašnjih rimskih kupatila.

Inače, ovo je bila prva crkva u Solunu pretvorena u džamiju, pod imenom Eski Camii („Stara džamija“) 1430. godine, od strane sultana Murata II. Kasnije, 1922. godine, korišćena je za smeštaj izbeglica iz Male Azije.

 

⛪ Crkva Svetog Dimitrija

📍 Adresa: Agios Demetrios 83, u centru, u blizini Rimskog foruma.

Ovo je najvažnija crkva u gradu, posvećena zaštitniku grada, Svetom Dimitriju.

 

Tokom vladavine cara Galerija, Sveti Dimitrije je bio mladi oficir u rimskoj vojsci. Bio je zatvoren, mučen, a nakon smrti sahranjen u kompleksu rimskih kupatila 306. godine nove ere, jer je verovao u hrišćanstvo.

Na tom mestu, sagrađena je prva crkva početkom 4. veka. Zamenjena je većom bazilikom vek kasnije, a obnovljena je u 7. veku nakon požara. Godine 1493. crkva je pretvorena u džamiju, a nakon oslobođenja ponovo je postala hrišćanska crkva. Teško je oštećena u Velikom požaru 1917. godine, a njeno renoviranje je trajalo godinama. Na zidovima se može videti nekoliko mozaika iz perioda od 5. do 9. veka.

Arheološka iskopavanja su otkrila ruševine rimskog kupatila sa bunarom, gde je Sveti Dimitrije umro. Danas je to kripta crkve, koja je 1988. godine pretvorena u izložbeni prostor sa raznim artefaktima.

Crkva je i danas ostala mesto verskog hodočašća širom sveta, zahvaljujući čudotvornom miru iz moštiju sveca.

 

Praznik Svetog Dimitrija se obeležava 26. oktobra sa velikom liturgijom i litijom. To je takođe i državni praznik, jer je Solun oslobođen od turske vlasti 26. oktobra 1912. godine, tokom Prvog balkanskog rata.

 

⛪ Manastir Latomos i Crkva Prepodobnog Davida

📍 Adresa: Ano Poli, u blizini manastira Vlatadon, na uglu ulica Bouboulinas i D. Poliorkitou.

Crkva Prepodobnog Davida je sagrađena u 5. veku, kao katolikon manastira Latomos. Prema svedočenju monaha Ignjatija iz 9. veka, spomenik je sagradila Teodora, ćerka cara Maksimijana, progonitelja hrišćana. Ona je tajno postala hrišćanka i zamolila je oca da joj sagradi kuću i kupatilo. Teodora je kupatilo pretvorila u crkvu, ukrasila je mozaikom i čuvala u tajnosti. Inače, mozaik je misteriozno otkriven slučajno, tokom zemljotresa.

Manastir je bio pretvoren u Muratovu džamiju, a nakon oslobođenja ponovo je postao pravoslavna crkva Hosiosa Davida. Posvećen je Davidu, solunskom svecu, dok je ime „Latomos“ poteklo od obližnjih kamenoloma (latomeia na grčkom).

Delovi jedinstvenih ranohrišćanskih zidnih slika iz kasnog 12. i 14. veka i dalje se mogu videti unutar crkve.

 

⛪ Crkva Svete Sofije (Premudrosti Božije)

📍 Adresa: trg Agia Sophia, u blizini Aristotelovog trga u centru grada.

 

Сrkva Svete Sofije je podignuta u 7. veku, na mestu ranije crkve iz 3. veka. Njena izgradnja je inspirisana carigradskom Svetom Sofijom. Godine 1205, vitezovi krstaši su je pretvorili u katedralu, a zatim je 1430. godine postala džamija Svete Sofije. Nakon oslobođenja, ponovo je postala hrišćanska crkva.

 

Ovo je jedna od najlepših vizantijskih crkava. Posvećena je Isusu Hristu, Premudrosti i Reči Božjoj i bogato je ukrašena tokom različitih perioda. Vaznesenje Hristovo iz 9. veka je prikazano na kupoli, dok se mozaik Bogorodice koja drži malog Hrista nalazi na apsidi, i potiče iz 11-12. veka.

 

Južno od crkve Svete Sofije, u ulici Makenzi King, nalaze se ruševine ranohrišćanske krstionice, koja datira iz 4-5. veka. Imala je šestougaonu strukturu, a danas je sačuvan samo jedan od šest mermernih stubova, koji su nekada podržavali krstionicu. Kasnije je pretvorena u sveto mesto, „Agiasmu“. Postala je deo kompleksa bazilike, a preko njenih ruševina je izgrađena crkva Svete Sofije.

Iz crkvenog vrta možete ući u katakombe Svetog Jovana Krstitelja, gde su prvi hrišćani obavljali svoje bogosluženje.

 

⛪  Crkva Panagia Halkeon

📍 Adresa: u centru, na uglu Aristotelove i Egnatia ulica.

Crkvu Panagiu Halkeon sagradio je 1028. godine, Hristofor, komandant Longobardije, na mestu paganskog svetilišta. Njeno ime znači „Bogorodica zaštitnica kazandžija“, po bakarskim radionicama koje su postojale u tom kraju. Okružena zelenilom i drvećem, crkva je imala i nadimak „Crvena crkva“, jer je bila sagrađena od cigle.

I ona je bila pretvorena u džamiju tokom turskog perioda, a kasnije je ponovo postala pravoslavna crkva. Obnovljena je nakon požara 1917. i zemljotresa 1932. godine. Oba puta tokom naše posete gradu 2021. i krajem 2025. godine, bila je u procesu renoviranja, tako da nismo mogle da je posetimo.

 

⛪  Crkva Svetog Pantelejmona

📍 Adresa: ugao ulica Arrianou i Iasonidou, u blizini Rotonde i Galerijevog luka.

Crkva Svetog Pantelejmona sagrađena je krajem 13. veka, kada je prvobitno pripadala vizantijskom manastiru Bogorodice Perivlepte. Kao i većinu crkava u gradu, Turci su je pretvorile u džamiju, a nakon oslobođenja 1912. godine ponovo je postala pravoslavna crkva. Danas se u njoj može videti samo nekoliko originalnih zidnih fresaka.

 

⛪  Crkva Svetih Apostola

📍 Adresa: početak ulice Olympou Street, u blizini zapadnih gradskih zidina.

Crkva Svetih Apostola je sagrađena krajem 13. i početkom 14. veka, tokom perioda Paleologa. Verovatno je nekada bila glavna crkva manastirskog kompleksa, osnovanog uz pokroviteljstvo vaseljenskog patrijarha Nifonta I.

U početku je bila posvećena Bogorodici. Kasnije, u 18. veku, posvećena je Svetim Apostolima, zbog predanja da je crkva imala 12 kupola koje simbolizuju dvanaest apostola. Turci su je pretvorili u džamiju, dodali minaret, uklonili male zlatne pločice sa mozaika i prekrili freske malterom. Nakon što je ponovo postala hrišćanska crkva, urađeno je nekoliko restauracija kako bi se zaštitili mozaici i freske.

 

⛪ Crkva Svetog Nikole Orfanosa 

📍 Adresa: Ano Poli, između ulica Apostolou Pavlou i Irodotou, u blizini istočnog zida.

Naziv crkve povezan je sa Svetim Nikolom, zaštitnikom udovica i siročadi. Drugi smatraju da je povezano sa imenom osnivača crkve, koji je pripadao porodici Orfanosa, dok neki misle da je jedna od zadužbina srpskog kralja Milutina.

Crkva je verovatno sagrađena između 1310. i 1320. godine, na osnovu divnih fresaka koje pokrivaju skoro celu unutrašnjost. Veruje se da je isti monah oslikao freske u manastiru Hilandar na Svetoj Gori 1314. godine.

 

⛪ Crkva Svete Katarine (Agia Aikaterini)

📍 Adresa: severozapadni deo Ano Polija, raskrsnica ulica Tsamadou i Sahini, u blizini crkve Proroka Ilije.

Crkva Svete Katarine potiče iz 14. veka. Verovatno je bila posvećena Isusu Hristu, a kasnije Svetoj Katarini. Slično drugim crkvama, pretvorena je u džamiju, a zatim ponovo u pravoslavnu crkvu. Crkva je renovirana više puta, ali se fragmenti fresaka iz 14. veka mogu videti i danas.

 

⛪  Crkva Preobraženja Spasitelja

📍 Adresa: ugao ulica Egnatia i Palaion Patron Germanou, preko puta Galerijevog luka.

Crkva Preovraženja Spasitelja podignuta je između 1340. i 1345. godine i prvobitno je služila kao crkva-grobnica. Danas je ova mala crkva sa retkim freskama u kupoli okružena modernim zgradama.

 

⛪ Manastir Vlatadon 

📍 Adresa: severna strana Ano Polija, nasuprot kule Ane Paleologinje, Eptapyrgiou 64.

Manatir Vlatadon je jedan od najstarijih i najznačajnijih vizantijskih manastira u gradu. Iako je osnovan u periodu od 1351. do 1371. godine, i danas je aktivan. Inače, carica Ana Paleologinja (supruga poslednjeg vizantijskog cara, Konstantina XI Paleologa), dala je značajan prilog izgradnji manastira. Osnovala su ga dva učenika Svetog Grigorija Palamasa, braća Dorotej i Markos Vlatis. A prema legendi, apostol Pavle je propovedao hrišćanstvo meštanima 51. godine nove ere baš na ovom mestu. Tokom turske vladavine, manastir je pretvoren u džamiju, ali mu je bilo dozvoljeno da služi kao manastir.

Manastir je posvećen Preobraženju Hristovom, a do danas je sačuvan samo katolikon (glavna crkva). Zidne slike i ikone datiraju iz 14. veka, dok se jedinstvene relikvije čuvaju u riznici manastira.

Danas pripada Vaseljenskoj patrijaršiji u Carigradu, a u modernim zgradama se nalazi Patrijaršijski institut za patrističke studije.
Radno vreme: svakog dana, od 8 do 11h, i od 18 do 20h.

 

⛪ Crkva Svetog Proroka Ilije

📍 Adresa: Ano Poli, raskrsnica ulica Olympiados i Amphilocias.

Crkva posvećena proroku Iliji sagrađena je oko 1360-1370. godine, kao glavna crkva manastira Nea Moni. Zatim su je Turci pretvorili u džamiju Sarayli, a nakon oslobođenja ponovo je postala crkva.

Zanimljivo je da je njena arhitektura kombinacija paleoloških i carigradskih elemenata, sa crvenim ciglama i belim kamenom. Unutrašnjost crkve je poznata po paleološkim zidnim slikama i freskama.

 

⛪ Vizantijsko kupatilo

📍 Adresa: Ano Poli, ulica Theotokopoulou, u blizini crkve Taxiarches i vizantijske cisterne.

Vizantijsko kupatilo verovatno datira krajem 12. ili početkom 13. veka. To je jedino sačuvano vizantijsko kupatilo u gradu. U vizantijskom periodu bilo je više javnih kupatila, ali su ona napuštena zbog malih i privatnih kupatila.

Kupatilo je imalo svlačionicu, parno kupatilo i rezervoar za vodu. Bilo je u upotrebi do 1940. godine, a tokom turskog perioda, bilo je podeljeno na muški i ženski deo. Nakon restauracije 2015. godine, otvoreno je za javnost.

 

🏛️ Muzej vizantijske kulture  

📍 Adresa: u centru, ulica Stratou Avenue, preko puta parka Pedion Areos.

Za ljubitelje istorije, moderni Muzej vizantijske kulture je mesto koje morate posetiti da biste saznali više o vizantijskom nasleđu Soluna. Sastoji se od 11 galerija sa stalnim izložbama brojnih mozaika, ikona, rukopisa, artefakata i predmeta iz svakodnevnog života. Autentični eksponati iz Soluna i Makedonije datiraju iz ranog hrišćanskog perioda do godina nakon pada Turaka.

Radno vreme:
Zimska sezona: 1. novembar – 31. mart, ponedeljak, sreda do nedelje: od 08.30h do 15.30h, utorkom je zatvoren.
Letnja sezona: 1. april – 31. oktobar, ponedeljak-nedelja: od 08h do 20h.
Cena ulaznice za odrasle iznosi 8 evra, a snižena karta je 4 evra.

 

⛪ Vizantijske crkve Soluna

Vizantijske crkve možete videti po celom gradu. Ali, imajte na umu da skoro sve imaju različito radno vreme za posetu, zato napravite svoj plan obilaska.

Jednom rečju, priča o vizantijskim crkvama vraća nas u burno vizantijsko vreme, ispunjeno božanskim duhom i osvajačkim pohodima.

Pratite nas i dalje sa novom pričom o Solunu, gradu vizantijskih spomenika i modernog gradskog života.